Për dekada me radhë, shkencëtarët janë përpjekur të kuptojnë një nga misteret më interesante të evolucionit njerëzor, pse rreth 90% e njerëzve përdorin dorën e djathtë?
Në çdo kulturë të studiuar deri më sot, shumica dërrmuese e njerëzve shkruajnë me dorë të djathtë. Dhe kjo është diçka shumë e pazakontë në botën e primatëve. Shimpanzetë, shfaqin vetëm preferenca të lehta mes dorës së majtë dhe të djathtës, pa një dominim të qartë si tek njerëzit.
Por, një studim i ri i publikuar në prill 2026 në revistën shkencore PLOS Biology mund të ketë zbuluar më në fund arsyen. Dhe, çuditërisht, përgjigjja nuk lidhet drejtpërdrejt me duart, por me këmbët.
Çfarë zbuluan shkencëtarët?
Studimi u udhëhoq nga studiuesit Thomas Püschel dhe Rachel Hurwitz nga Universiteti i Oksfordit, në bashkëpunim me Chris Venditti nga Universiteti i Reading.
Ekipi analizoi të dhënat e 2,025 primatëve nga 41 specie të ndryshme majmunësh dhe njerëzish, duke krahasuar faktorë të ndryshëm që mund të lidhen me preferencën për përdorimin e njërës dorë.
Për vite me radhë, teoritë kanë qenë të shumta: gjenetika, zhvillimi i gjuhës, përdorimi i mjeteve, struktura sociale apo mënyra e jetesës. Por asnjë prej tyre nuk kishte arritur të shpjegonte plotësisht pse njerëzit janë kaq fort të prirur drejt dorës së djathtë.
Sipas studimit të ri, dy faktorë rezultuan vendimtarë:madhësia e trurit dhe raporti mes gjatësisë së krahëve dhe këmbëve.
Çfarë lidhje kanë këmbët me dorën dominante?
Në pamje të parë, pothuajse asnjë. Por pikërisht këtu qëndron zbulimi interesant.
Raporti mes gjatësisë së krahëve dhe këmbëve është një tregues i rëndësishëm i mënyrës sesi lëviz një specie. Kafshët që ecin me katër gjymtyrë ose kalojnë shumë kohë në pemë kanë krahë më të gjatë krahasuar me këmbët. Ndërsa njerëzit, gjatë evolucionit, zhvilluan këmbë më të gjata dhe u bënë plotësisht dykëmbësh.
Sipas studiuesve, momenti kur paraardhësit tanë nisën të ecin në dy këmbë “çliroi” duart nga funksioni i lëvizjes. Duart nuk duheshin më për të mbajtur peshën e trupit apo për t’u ngjitur në pemë, ndaj ato mund të specializoheshin për detyra më të ndërlikuara, si përdorimi i mjeteve dhe manipulimi i objekteve.
Kjo specializim gradual bëri që njëra dorë të bëhej dominante.
Roli i trurit
Faktori i dytë ishte zgjerimi i trurit njerëzor.
Me kalimin e miliona viteve, truri i njeriut u bë më i madh dhe më kompleks. Kjo lejoi që hemisferat e trurit të specializoheshin më shumë, duke forcuar preferencën për përdorimin e njërës dorë.
Pra, sipas modelit të ri, kombinimi i ecjes në dy këmbë dhe zhvillimit të trurit krijoi dominimin ekstrem të dorës së djathtë tek njerëzit modernë.
Çfarë tregon historia e evolucionit?
Edhe fosilet duket se e mbështesin këtë teori.
Speciet më të hershme njerëzore, si australopitekët, shfaqnin vetëm preferenca të lehta për njërën dorë, pasi ende kombinonin ecjen në dy këmbë me ngjitjen në pemë dhe kishin tru më të vogël.
Me kalimin e kohës, tek specie si Homo erectus, Neandertalët dhe më pas Homo sapiens, preferenca për dorën e djathtë u bë gjithnjë e më e fortë.
Një rast interesant është Homo floresiensis, i njohur ndryshe si “hobiti” i Indonezisë. Kjo specie kishte tru më të vogël dhe trup të përshtatur si për ecje, ashtu edhe për ngjitje. Sipas studiuesve, ajo tregonte gjithashtu preferenca më të dobëta për njërën dorë, gjë që përputhet me teorinë e re.
Një përgjigje që ndryshon mënyrën si e shohim evolucionin
Studimi sugjeron se tiparet më karakteristike të njeriut nuk shpjegohen gjithmonë nga vetë ato tipare, por nga ndryshime të tjera evolucionare që ndodhën më herët.
Në këtë rast, dominimi i dorës së djathtë mund të jetë, në fakt, një pasojë indirekte e faktit që njerëzit nisën të ecin në dy këmbë miliona vite më parë.
Me pak fjalë, duart tona u bënë ashtu siç janë sot, sepse këmbët tona ndryshuan të parat.
